Zondag 4 oktober * ds. Henk Haandrikman * Israëlzondag

Orgelmuziek

Woord van welkom

Aansteken van de kaarsen
intussen zingt de zanggroep Lied 600: 1 en 2

Bemoediging en Groet

Gebed om ontferming

Kyrie     Lied  301k

Gloria    Psalm 19: 1 en 3

Zondagsgebed

Inleiding op de lezing

Het is Israëlzondag. In deze tijd waarin de synagoge veel van haar grote feesten viert – gisteren is het Loofhuttenfeest begonnen –  willen we stil staan bij onze verbondenheid met Israël en met de synagoge.

We lezen veel dezelfde verhalen, en vooral: we leven vanuit de verwachting van het Koninkrijk van God. Zo staat het ook in de kerkorde voor de SoW-kerk: “We zijn gestalte van de algemene christelijke kerk die zich, delend in de aan Israël geschonken verwachting, uitstrekt naar de komst van het Koninkrijk van God”. En iets verder: “De kerk is geroepen gestalte te geven aan haar onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël en zoekt het gesprek met Israël”.

De nadruk ligt op de erkenning en herkenning van elkaar als levend in de verwachting van het Koninkrijk. Elk met onze eigen wegen maar met een gezamenlijk visioen.

Zo willen wij delend in die verwachting ons ook laten inspireren door Israël en zijn traditie. Dat betekent niet dat we automatisch aan de kant staan van alles wat de staat Israël doet. Ook Israël is een gewoon land dat kampt met uitermate ingewikkelde conflicten. Zo goed als wij nog niet in het Koninkrijk verkeren, doen zij dat ook niet en daarom mogen we ook niet met twee maten meten en extra verontwaardigd zijn omdat het Israël is. Het is ingewikkeld omdat er in die naam Israël zoveel mee klinkt aan hoop en verlangen en het doet daarom hoe je het wendt of keert toch meer pijn dat daar zo verbeten wordt gevochten. Zo bestaat er een onopgeefbare band vanuit de kerk met het volk Israël, een gedeeld verlangen. Dat mag ons niet kritiekloos maken maar ook niet extra verontwaardigd. Want waar we het hebben over het beloofde land en over de stad van de vrede weten we ook hoe ver we daar zelf nog vandaan zijn. We willen ons door dat visioen blijven laten inspireren en zo voorkomen dat we fatalistisch worden. Het is die hoop en dat verlangen dat onuitroeibaar bleek in het volk Israël. En me dunkt dat er altijd weer reden was om er niet meer in te geloven. Hoe is het in Godsnaam mogelijk dat ze steeds weer de veerkracht hebben gevonden en ook nu weer moeten vinden nu God-betere-het ook antisemitisme weer toeneemt.

We lezen een gedeelte uit de Tora, de eerste vijf boeken van de Bijbel Het centrale deel  van de Joodse Bijbel. In Deuteronomium lezen we over het besef dat als we aan onze eigen keuzes worden overgelaten we doodlopende wegen volgen. Dan kiest ieder voor eigen belang en groepsbelang. Al vroeg realiseerde het Joodse volk zich hoe moeilijk vrijheid is. Hoe handel je juist en verantwoordelijk? Zo dat je de wereld, je naaste en jezelf recht doet. In de geboden zijn daar richtingaanwijzers voor gegeven. We luisteren naar

Deuteronomium 30: 11-20

Acclamatie         Lied 334

Preek

“Delend in de aan Israël geschonken verwachting, die zich uitstrekt naar de komst van het Koninkrijk van God”

Wat we delen is wat wij het Oude Testament noemen, beter zou zijn: Eerste Testament. Het boek dat voor het Jodendom hun heilige boek is: de Tenach.

In het programma ‘De slimste mens’ van 5 augustus, u weet het vast nog wel – barst het ‘enige jurylid’ Maarten van Rossem los. Wanneer niemand antwoord weet op de vraag wat het tweede boek van de Bijbel is, geeft hij ongezouten commentaar. Het Oude Testament is een totaal krankjorum, gewelddadig en idioot boek. Onbegrijpelijk dat dat functioneert als een van de zogenaamde grondslagen van onze cultuur. De prediking van Jezus, dat gaat nog wel, maar het Oude Testament…

In één uitspraak wordt het heilige boek van het jodendom, het boek waar Jezus uit leefde bij het grof vuil gezet.

En ja, als je het aan een willekeurige voorbijganger vraagt, dan weet ik niet of we een ander beeld krijgen. De Bijbel is sowieso naar de achtergrond verdwenen en wat er dan nog overblijft aan wat mensen voor beeld hebben… Het past in onze twittercultuur om met één kreet een ander of een andere mening volstrekt onderuit te halen. Dat vermeende weldenkende mensen, hoe scherp en kritisch ook zich zo laten gaan.

Ja, De Bijbel bevat veel verhalen waarin mensen en groepen geweld tegen elkaar gebruiken. Ook in het Nieuwe Testament. Soms wordt dat geweld afgekeurd, soms wordt het als een goddelijke opdracht gezien. Bij verhalen waarin geweld wordt afgekeurd voelen we ons thuis: geweld hoort en mag niet. Verhalen waarin God opdracht geeft om geweld te gebruiken of waarin Bijbelschrijvers lovend schrijven over gewelddadig optreden van personen of groepen, daar hebben we grote moeite mee.

Er is in deze tijd een sterke tendens deze verhalen ongelezen te laten. Begrijpelijk, want wat kun je ermee. Waar is de “blijde boodschap” in gewelddadige teksten?

Er zijn geweldverhalen waar we wel degelijk vraagtekens bij kunnen zetten. Waarin Godsbeelden opdoemen waar wij niets mee kunnen. Moet je dan een selectie maken van de verhalen? Wat doe je dan? Liggen er misschien betekenissen onder verhalen   die we bij minder letterlijke lezing pas kunnen begrijpen? Het zou best aardig zijn om eens het boekje van collega Piet Schelling: Vreemd en bizar, over lastige bijbelverhalen te lezen. Als het allemaal weer mogelijk is na deze Coronatijd.

Hij diept in allerlei verhalen die ons tegenstaan een betekenis op die soms precies tegenovergesteld is van wat we zouden denken. En wees dan niet te snel met de gedachte dat een slimme theoloog alle teksten zo kan kneden dat er altijd iets goeds uit rolt. Er zijn teksten waar domweg tegen aan loopt en waar geen goede draai aan is te geven. Die verhalen zijn er. Je zou ze nog kunnen zien als  een spiegel voor bepaalde interpretaties die ook nu zomaar kunnen opdoemen, waar godsdiensten ook nu worden gebruikt voor eigen belangen, voor nationalisme. Je zou ze kunnen zien als spiegels  voor hoe het in ons eigen binnenste kan koken van woeden, verongelijktheid, frustratie, waarop we het liefst met aanroeping van de hoogste ons gelijk willen halen en in onze fantasie er op los willen meppen.

Er blijven verhalen die tegenstaan. Ook als je ze in hun tijd probeert te zien, ook als je zegt dat het in wezen een beschrijving is van hoe het ook nu toe gaat, wat zouden we een oordeel hebben over mensen uit die tijd! Maar wat voor plek hebben ze dan in een heilig boek? Terechte vragen. Ik kom die vragen ook bij u tegen. Nogal eens hoor ik de verzuchting dat het Oude Testament zo gewelddadig is. En al probeer ik dan te wijzen op de psalmen, op het boekje Ruth, op Prediker die ook die vragen gewoon stelt, er blijft een soort algemeen idee dat Het Oude Testament gewelddadig is, terwijl het Nieuwe Testament een boek van liefde is. Ook als ik zeg dat ook in het Nieuwe Testament passages in staan die bepaald niet liefdevol zijn en zelfs gewelddadig. Misschien moeten we erkennen, zoals collega Jan Offringa zegt:  Voor zowel het Oude als het Nieuwe Testament geldt dat ze niet alleen geestrijk voedsel bevatten maar ook staven dynamiet die bij verkeerd gebruik veel schade kunnen veroorzaken. Maar om dan alles over één kam te scheren, getuigt bij een professor in de geschiedenis niet van veel wijsheid.

Voor mij blijft de leeswijzer die van Pesach, Hèt centrale verhaal in het Jodendom waar Jezus zelf mee leefde: God die wegen baant naar bevrijding, door het donker naar het licht, op zoek naar ware humaniteit, verbinding en een samenleving  waar mens en dier en schepping tot hun recht komen: die verwachting is in Israël is geplant en via de zoon van Israël tot ons gekomen. Die verwachting putte Hij uit het Oude Testament, het Eerste Testament. En ja, je moet die sporen van licht soms opgraven onder allerlei ideeën die mensen hebben, ze raken soms bedolven onder verkeerde interpretaties van wie God is, ook in de tijd waaruit ze stammen. Wordt God soms voor zeer bedenkelijke karretjes gespannen.

In het Jodendom zelf hebben ze ook met die verhalen gezeten. Een heel mooie manier van lezen vinden we in de Talmoed. Daarin staan om de bijbelteksten in de kantlijn heel verschillende interpretaties, die elkaar kunnen tegenspreken maar ze laten ze daar gewoon staan. Een tekst roept op tot gesprek en waar mensen in al hun verscheidenheid dat gesprek blijven voeren om te leren kiezen voor het leven, voor wat zegen brengt. Daar kan zelfs licht geslagen worden uit teksten die je tegenstaan.

Lied 992

Collectepraatje

Gebeden

Slotlied                Lied 316: 1 en 4

Zegen

Orgelmuziek